تبلیغات
سایت خبری کردستان و اورامانات - گذری بر تاریخ هورامان .............اراد کبیر1
یکشنبه 11 مرداد 1388

گذری بر تاریخ هورامان .............اراد کبیر1

• نوع مطلب: اخبار ،
• نوشته شده توسط: آراد کبیر

درباره‌ی تاریخ منطقه‌ی هورامان منبع كاملی در دسترس نیست تا بتوان این تاریخ را به دقت مشخص كرده و مورد بررسی قرار دهیم اما در چند منبع دیده شده است كه اورامان از نظر تاریخی نسبت به دیگر مناطق كردستان از اهمیت بیشتری بر خوردار است.  پژوهش های اورامان شناسی كه از جنبه های زبان شناختی، باور شناختی و قوم شناسی در مجموعه‌ی كردشناسی انجام می گیرد، با كشف قباله های اورامان (كهن ترین سندهای كردی به زبان های یونانی و پارتی كه زبان ایران میانه‌ی شمالی است) در سال های 1919ـ1913  به اوج خود رسید.

درباره‌ی تاریخ منطقه‌ی هورامان منبع كاملی در دسترس نیست تا بتوان این تاریخ را به دقت مشخص كرده و مورد بررسی قرار دهیم اما در چند منبع دیده شده است كه اورامان از نظر تاریخی نسبت به دیگر مناطق كردستان از اهمیت بیشتری بر خوردار است.  پژوهش های اورامان شناسی كه از جنبه های زبان شناختی، باور شناختی و قوم شناسی در مجموعه‌ی كردشناسی انجام می گیرد، با كشف قباله های اورامان (كهن ترین سندهای كردی به زبان های یونانی و پارتی كه زبان ایران میانه‌ی شمالی است) در سال های 1919ـ1913  به اوج خود رسید.

در سال های آغازین سده های بیستم، یكی از مهمترین رویدادهای فرهنگی جهان به وقوع پیوست كه در نوع خود به عنوان بزرگترین كشف در عرصه‌ی تاریخ و زبان قوم كرد تلقی می گردد. این واقعه‌ی فرهنگی همانا كشف سه قباله‌ی باستانی در اورامان كردستان ایران بود كه خبر آن به سال 1913 میلادی از سوی پروفسور ایلیس منس در نشریه‌ی مطالعات عصر هلنی منتشر شد. پس از تحقیقات مستمری كه پیرامون این اسناد انجام گرفته به نظر می رسد كه سومین قباله از قباله های مذكور كه به زبان آرامی (اورامی قدیم) دستكاری شده تحریر گشته، به عنوان كهنترین سند مكتوب مكشوفه‌ی زبان كرد مورد شناسایی قرار می گیرد.

 چگونگی كشف قباله های اورامان:

در این زمینه روایاتی چند در لابه لای منابع تاریخی و مآخذ زبان شناسی ثبت گردیده است كه به طور خلاصه ارائه می گردد. گویا پیش از جنگ جهانی اول، یكی از مریدان شیخ علاءالدین نقشبندی به نام صوفی عبدالله در روستای بیاره از قراء اورامان به شیخ اطلاع می دهد كه بر تخته سنگی بر فراز قله‌ی كوهی در اورامان، نقش مردی را دیده است كه تیری به دست دارد. به فرمان شیخ، صوفی یاد شده مأمور می گردد كه پیرامون تخته سنگ مذكور تحقیق كند. سپس صوفی به همراه تنی چند از مریدان شیخ به قله‌ی كوه می روند. جهت تیری كه در دست مرد منقوش بر سنگ است، آنها را به سوی غاری در آن حوالی رهنمون می شود. مریدان شیخ پس از كاوش در غار، كوزه ای گلین و پر از ارزن پیدا می كنند و بدین گونه در میان ارزن سه طغری قباله‌ی باستانی اورامان كشف می گردد. این اسناد نزد شیخ علاء الدین نگهداری می شوند. در اوایل قرن بیستم، هنگامی كه دكتر سعید خان كردستانی برای معالجه‌ی چشم عباسقلی خان به مریوان عزیمت می كند، اسناد یاد شده در اختیار دكتر سعید خان قرار می گیرند. قباله های سه گانه‌ی اورامان هم اكنون در موزه‌ی لندن نگهداری می شوند.

همچنین مؤلف تاریخ مردوخ در مورد چگونگی كشف و قرائت این قباله ها چنین می نویسد: « ... چنانكه سه فقره اجاره نامه در سال 1328 هجری قمری سید حسین نامی از شیخ علاء الدین در نواحی اورامان در میان خمره‌ی پر ارزن پیدا كرده و بالاخره قباله های مذكور توسط پروفسور براون به دست پروفسور میس متخصص زبان یونانی رسیده . . . . » در همین مورد، سی. جی. ادموندز كارگزار بریتانیا در عراق در كتابی تحت عنوان ((كردها ، ترك ها و عرب ها)) چگونگی كشف قباله های اورامان را چنین بازگو می كند: «سه قباله‌ی نوشته شده بر پوست آهو كه دو تای آن به زبان یونانی و سومی به زبان پارتی بوده. دكتر سعید خان كردستانی در سال 1913 به انگلستان آورد و مدتی بعد موزه‌ی بریتانیا آنها را از وی خریداری نمود. به گفته‌ی دكتر سعید خان، این قباله ها در غاری واقع در كوه (سالمان) در نزدیكی شهر اورامان پیدا شده است در حالی كه در كوزه ای دربسته نگهداری می شده اند.»

 

شكل ظاهری، موضوع، رسم الخط، تاریخ و زبان قباله های اورامان

هر یك از قباله های یاد شده بر پایه‌ی سنتی كهن دارای دو متن است: متن اول در نیمه‌ی فوقانی قباله و به شیوه‌ی طغراست كه با ریسمانی كه از میان تومار می گذرد پیچیده شده و مهر گردیده است. بخش تحتانی قباله، باز و همیشه آماده‌ی رؤیت بوده است. موضوع قباله های سه گانه‌ی اورامان درباره‌ی اجاره‌ی یك تاكستان است و علی الظاهر هر سه قباله مربوط به‌یك باغ انگور است. شیوه‌‌ی اجاره نیز به خودی خود، شایان توجه است و حاكی از نوعی مالكیت مشروط است. بر پایه‌ی تحقیقات متخصصین زبان شناسی، قباله‌ی یكم به خط و زبان یونانی نگاشته شده و تاریخ آن به سال 87 تا 88 پیش از میلاد و عصر فرمانروایی مهرداد دوم اشكانی باز می گردد. قباله‌ی دوم نیز به خط و زبان یونانی به رشته‌ی تحریر در آمده است و به سال 21 تا 22 پیش از میلاد و عصر فرمانروایی فرهاد چهارم پسر پاكوس اشكانی تعلق دارد و اما قباله‌ی سوم به الفبای آرامی دست كاری شده تحریر گشته و مربوط است به سال 11 تا 12 پیش از میلاد و عصر امپراتوری فرهاد چهارم اشكانی. به نظر پروفسور كاولی قباله‌ی سوم اورامان به زبان پهلوی پارتی است در حالی كه پروفسور مینس آن را به زبان كردی نزدیك دانسته است.

 

ارزش و اهمیت قباله های كهن اورامان

بررسی اسناد اورامان از دیدگاه های زبان شناسی، تاریخ مناسبات اجتماعی، اقتصادی و مطالعه‌ی ادیان و باورهای كهن در حوزه‌ی جغرافیایی خاورمیانه و به ویژه منطقه‌ی اورامان كردستان، حائز اهمیت است. این قباله ها از زوایای مبهم و گوشه های ناشناخته و ناسفته مجموعه‌ی فرهنگی قوم كرد را روشن می سازد. از نظر پژوهش های كردستان شناسی نیز كشف و شناسایی قباله های باستانی اورامان، اطلاعات و آگاهی های بسیار جالب و ارزنده ای از زبان، خط، دین و آیین، اعتقادات و روابط اجتماعی و اقتصادی سرزمینی كه در روند دراز دامن تاریخ، اورامان كردستان نام گرفته است، به دست می دهد كه این یافته های پر اهمیت را به طور عمده می توان در گرایش های مطالعاتی متنوعی در زمینه های تاریخی، پیشینه‌ی روابط اقتصادی، مناسبات كهن حقوقی، اعتقادات دینی و زبان شناسی مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داد.

 

1) آیین ها و باورهای كهن: در سراسر قباله های سه گانه‌ی اورامان، مجموعه ای از واژگان و به خصوص اسامی اشخاص به چشم می خورد كه از آیین ها و اعتقادات باستانی دامنه نشینان رشته كوه زاگرس نشأت گرفته است. حتی برخی از نام های افراد در قباله ها، هم اكنون در میان كردها رایج و بر سر زبان هاست. در لا به لای واژگان قباله های كهن اورامان، نشانه های آیین مهر پرستی (میترائیسم) آشكار است. مجموعه‌ی واژگانی همچون: رشنو، میرابندك، اروقت، میثراپادی نشانگر عصر مهر پرستی در میان ساكنان اورامان، كردها و سایر ایرانیان است. مهر یا میترا/میثرا به معنای دوستی و محبت است. به باور ایرانیان باستان، میترا فرشته‌ی پیوند دهنده‌ی آفریدگار با آفریدگان بوده است. در آیین زردتشت، مهر به معنای عهد و پیمان و وعده آمده است. در اوستا، مهر یكی از آفریدگان اهورامزدا است. در قباله های اورامان، واژگانی همچون آراماست، آردین، آرشتت و دادباگا باگ از روزگار مزدا پرستی و آیین مزدیسنان (ستایشگران اهورامزدا) در این منطقه حكایت دارد. این آیین از همان روزگاران پیشین در میان اقوام و قبایل آریایی گسترش یافته و سراسر ایران و هند را در بر گرفته است.

2) زبان و رسم الخط : مجموعه‌ی قباله های باستانی اورامان از منظر زبان شناسی به عنوان سند تاریخی و كهن و اثر فرهنگی ارزشمندی تلقی می گردد. بر اساس قباله‌ی سوم اورامان، در دو هزار و اندی سال پیش از این در میان نیاكان كردهای امروزی نوعی رسم الخط ویژه رایج بوده كه این خط با الفبای آرامی نوشته شده و در آن عصر برای تحریر قباله ها و اسناد رسمی به كار رفته است. زبان شناسانی كه برای نخستین بار قباله‌ی مزبور را قرائت نموده اند، آشكارا اذعان كرده اند كه زبان متن قباله‌ی سوم به كردی امروز نزدیك تر است. اما متأسفانه از آنجایی كه بر زبان كردی مسلط نبوده اند زبان قباله‌ی مزبور را پهلوی اشكانی نامیده اند. در حالی كه زبان شناسان كرد بهتر از هر كس می دانند كه بسیاری از واژگان قباله‌ی سوم هم اینك در میان كردها رواج دارد و با گستردگی بر سر زبان هاست.

 

3) مناسبات كهن اقتصادی، اجتماعی و حقوقی در اورامان: این اسناد نشان می دهد كه در آن زمان در میان ساكنان اورامانات روابط حقوقی منسجمی برقرار بوده است و به منظور اجاره كردن تاكستانی در منطقه‌ی اورامان، قرارداد در برابر شاهدان تنظیم شده و نماینده‌ی حكومت آن را تأیید و مهر كرده است. همچنین این اسناد نشان می دهند كه مناسبات كشاورزی و امر آباد ساختن زمین در آن روزگار از اهمیت خاصی برخوردار بوده و اداره نمودن قطعه زمینی آن قدر مهم بوده كه اگر اجاره گیرنده قادر به فعالیت كار و مثمر ثمر بر روی زمین نمی بود و محصول زمین از بین می رفت، می بایست تاوان و غرامت سنگینی بابت این قصور و اهمال، به صاحب زمین و فرمانروا می پرداخت.

 

4) بازتابی از روابط كهن اجتماعی و اطلاعات تاریخی در قباله ها: این اسناد از این منظر، بسیاری از ابهامات و نادانسته های تاریخی سرزمین قوم كرد و فلات ایران را هویدا می سازد. برای نمونه این قباله ها اطلاعاتی درباره‌ی فرمانروایی یونانی ها در این سرزمین و نیز تأثیر فرهنگ هلنیستی بر مردم و نحوه‌ی تقسیمات كشوری آن عصر در اورامان و نواحی اطراف آن را در بر دارد.

به نظر می رسد آیین میترا پرستی در سرزمین باستانی كردها پیشینه ای دراز آهنگ داشته و آثار آموزه های این كهن آیین، در فرهنگ باستانی قوم كرد و دیگر اقوام خاورمیانه و نیز سایر اقوام و ملل هند و اروپایی ریشه دوانیده است.

البته تأثیر فرهنگ یونانیان متجاوز و استعمارگر بر فرهنگ و تمدن ایرانی انكار ناپذیر است. اما قباله های باستانی اورامان بیشتر حاكی از آنند كه فرهنگ هلنیستی یونانی در روزگار تقریر قباله های مزبور، نتوانسته است آثار آیین های باستانی سرزمین كردها و سایر نقاط فلات ایران را ریشه كن نماید. از سوی دیگر، روزگار نوشته شدن قباله های یاد شده عصر اوج میترائیسم و طلیعه‌ی مزداپرستی در میان ساكنان اورامان بوده است. در ‌آن عصر آیین ستایش مزدا در سراسر فلات ایران و از جمله سرزمین باستانی كردها گسترش داشته و در بسیاری از نقاط این سرزمین آتشگاه مزدیسنان بر پا بوده است و نیاكان كردهای امروزی در آنجا به ستایش و پرستش اهورامزدا پرداخته اند. در این برهه، به ویژه اورامان از مراكز اصلی مزداپرستی بوده و آتشكده‌ی پاوه از ستایشگاه های مشهور باستانی كردها به شمار آمده است. بدین سان قباله های كهن اورامان بیش از آن كه منعكس كننده‌ی فرهنگ هلنیستی باشند، جلوه های آثار و آیین های مهر پرستی و مزدیسنا را نمایان می كنند. فرجام سخن آنكه در دو هزار و اندی سال پیش از این، نیاكان كردهای امروزی در كنار زبان رسمی حكومتی، از زبان و الفبا و رسم الخط مخصوص به خود نیز برخوردار بوده اند.

همچنین در سال 1370 در نزدیکی شهر«موان» در هرمزگان چهار بیت شعر که به زبان اورامی نوشته شده بود، پیدا شده است. این شعر بر روی پوست آهو نوشته شده و موضوع آن، هجوم سپاه اسلام به منطقهی اورامان به فرماندهی ابوعبید انصاری و عبدالله بن عمر می باشد که بعداً در منطقهی اورامان پیروز میشوند و دین اسلام را به ساکنان این منطقه می قبولانند  و  در این هجوم، ابو عبید انصاری شهید می شود که آرامگاه ایشان اکنون در حلبچهی عراق است....... ادامه دارد


نظرتان در مورد این پست() 



buy cialis uk
جمعه 16 آذر 1397 12:34 ب.ظ

Cheers. Lots of knowledge.

tadalafil generic tadalafil 20 mg cialis venta a domicilio canadian cialis cialis cost ou trouver cialis sur le net precios cialis peru ou trouver cialis sur le net canadian discount cialis cialis online deutschland
buy cialis us pharmacy
پنجشنبه 15 آذر 1397 05:23 ب.ظ

Amazing loads of fantastic info.
ou acheter du cialis pas cher cialis 100mg suppliers 40 mg cialis what if i take cialis rezeptfrei sterreich cialis professional from usa only best offers cialis use brand cialis generic wow cialis tadalafil 100mg cialis 10 doctissimo cialis tablets for sale
buy cialis us pharmacy
چهارشنبه 14 آذر 1397 09:40 ب.ظ

Very good information, Thanks a lot.
wow look it cialis mexico cialis efficacit cialis 20 mg effectiveness cialis rezeptfrei cialis great britain cialis generico milano we recommend cialis best buy rezeptfrei cialis apotheke cialis side effects cialis for bph
buy cialis cheap
چهارشنبه 14 آذر 1397 06:56 ق.ظ

With thanks. Quite a lot of information!

cialis 5mg billiger bulk cialis cialis generika in deutschland kaufen the best site cialis tablets buy cialis online acheter du cialis a geneve cialis 5 mg effetti collateral buy cialis online cialis 5mg cialis from canada
buy cialis online safely
سه شنبه 13 آذر 1397 07:30 ب.ظ

Whoa quite a lot of wonderful material!
generic cialis with dapoxetine generic cialis non 5 mg cialis generici only now cialis 20 mg cialis savings card buy original cialis we recommend cheapest cialis cialis 20mg prix en pharmacie cialis prezzo di mercato cialis taglich
buy cials online
سه شنبه 13 آذر 1397 08:29 ق.ظ

Thanks a lot, Lots of facts.

cialis rezeptfrei where do you buy cialis cialis lowest price il cialis quanto costa tesco price cialis we use it 50 mg cialis dose cialis savings card cialis online nederland acheter du cialis a geneve click now cialis from canada
buy cheap cialis in canada
دوشنبه 12 آذر 1397 08:36 ب.ظ

Nicely put. Regards!
where cheapest cialis warnings for cialis we recommend cialis info cialis generico online tadalafil generic fast cialis online cialis italia gratis cialis per paypa cialis generic buying brand cialis online
Cialis canada
دوشنبه 12 آذر 1397 08:06 ق.ظ

Very good advice. Thanks a lot.
ou acheter du cialis pas cher canadian discount cialis click here to buy cialis cialis side effects dangers cialis kaufen wo does cialis cause gout prices for cialis 50mg tadalafil 10 mg cialis generic availability cialis pills in singapore
buy cialis
یکشنبه 11 آذر 1397 08:07 ب.ظ

Position well utilized.!
buy cialis cialis ahumada cialis pills cialis prices in england cialis 5 mg scheda tecnica ou acheter du cialis pas cher low dose cialis blood pressure buy online cialis 5mg cialis lowest price we choice cialis pfizer india
Cialis prices
یکشنبه 11 آذر 1397 07:33 ق.ظ

Great material. With thanks.
rezeptfrei cialis apotheke cialis 5 mg scheda tecnica cialis canada on line cialis reviews cialis online napol cialis australia org where to buy cialis in ontario cialis 20mg acheter cialis kamagra precios de cialis generico
buy cialis online safely
شنبه 10 آذر 1397 08:20 ب.ظ

You have made your point!
cialis 5 mg effetti collateral cialis generika cialis with 2 days delivery cialis pills in singapore only best offers cialis use cialis super acti cialis 200 dollar savings card tadalafil 10 mg effetti del cialis tadalafil 20mg
cialis
شنبه 10 آذر 1397 07:12 ق.ظ

Amazing data. Cheers!
cialis en 24 hora cialis soft tabs for sale warnings for cialis low dose cialis blood pressure cialis daily dose generic cialis professional from usa cialis generika deutschland cialis online cialis prices cialis generisches kanada
Cialis canada
جمعه 9 آذر 1397 07:53 ب.ظ

Nicely put. Kudos.
cialis sicuro in linea cialis italia gratis precios de cialis generico click here to buy cialis click here take cialis we recommend cialis best buy achat cialis en suisse preis cialis 20mg schweiz dose size of cialis cialis 100 mg 30 tablet
buy tadalafil no prescription
جمعه 9 آذر 1397 08:05 ق.ظ

You actually suggested this exceptionally well.
buy cheap cialis in uk cialis pas cher paris we recommend cialis info cialis 100mg suppliers cialis dose 30mg cialis tablets australia buy cheap cialis in uk cialis sans ordonnance cialis prezzo di mercato cialis lowest price
buy cialis
پنجشنبه 8 آذر 1397 08:56 ب.ظ

Thanks, An abundance of material.

achat cialis en europe cialis 5 mg enter site very cheap cialis does cialis cause gout generic cialis 20mg uk cialis generico en mexico can i take cialis and ecstasy cialis alternative does cialis cause gout cuanto cuesta cialis yaho
buy tadalafil
پنجشنبه 8 آذر 1397 09:20 ق.ظ

You made your point pretty nicely..
purchasing cialis on the internet order cialis from india canadian cialis dose size of cialis cialis for sale cialis ahumada usa cialis online generic cialis pro buy cialis sample pack cialis super acti
buy cialis online
چهارشنبه 7 آذر 1397 08:32 ب.ظ

Seriously loads of amazing tips!
cialis australian price we choice cialis pfizer india cialis per paypa 40 mg cialis what if i take cialis price thailand cialis for bph bulk cialis online prescriptions cialis cialis sicuro in linea buy original cialis
Cialis pills
چهارشنبه 7 آذر 1397 08:46 ق.ظ

Fantastic forum posts, With thanks!
cialis pills cialis tablets australia cialis herbs india cialis 100mg cost purchasing cialis on the internet cialis 20 mg 200 cialis coupon viagra or cialis cialis en 24 hora where do you buy cialis
buy cialis without a doctor's prescription
دوشنبه 9 مهر 1397 08:39 ق.ظ

Good data. With thanks!
only here cialis pills generic cialis soft gels wow cialis tadalafil 100mg generic for cialis generic cialis soft gels cialis usa cost cialis generico en mexico generic cialis free generic cialis deutschland cialis online
trust pharmacy canadian
یکشنبه 1 مهر 1397 09:04 ق.ظ

You made your point!
canadianpharmacy canadian government approved pharmacies online drug store canadianpharmacyusa24h is it legal canadian discount pharmacies in canada canadian rx are canadian online pharmacies safe canadian prescriptions online canadian pharcharmy online24 canada medications buy
cialisvbuy.com
چهارشنبه 28 شهریور 1397 05:58 ق.ظ

You reported it really well.
warnings for cialis cialis generique can i take cialis and ecstasy cialis tablets australia order a sample of cialis prices for cialis 50mg cialis generico comprar cialis 10 espa241a cialis prezzo in linea basso cialis 200 dollar savings card
http://cialisb.com/
دوشنبه 12 شهریور 1397 12:51 ب.ظ

Helpful info. Many thanks.
cialis 5 mg funziona tesco price cialis cialis for sale in europa look here cialis cheap canada tadalafil 5mg miglior cialis generico achat cialis en europe i recommend cialis generico where to buy cialis in ontario cialis pills
viagrayosale.com
یکشنبه 11 شهریور 1397 08:35 ب.ظ

With thanks! Numerous material.

cialis prezzo di mercato where do you buy cialis cialis canada on line trusted tabled cialis softabs precios cialis peru cialis et insomni precios cialis peru cialis for sale south africa cialis patentablauf in deutschland cialis generic tadalafil buy
viagra canada
سه شنبه 23 مرداد 1397 08:20 ق.ظ

Reliable tips. Thanks a lot!
buy viagra legally buy viagra forum buy viagra no prescription online buying viagra in china buy online viagra uk buy real viagra get viagra online buy cheap viagra online uk generic viagra online usa online viagra cheap
http://babecolate.com/where-to-buy-generic-cialis.html
دوشنبه 22 مرداد 1397 11:57 ب.ظ

Truly many of amazing facts.
cialis kaufen wo cialis uk cost of cialis per pill we use it 50 mg cialis dose cialis rezeptfrei overnight cialis tadalafil miglior cialis generico generic cialis pill online cialis 5 mg schweiz cialis pills boards
Cialis pills
پنجشنبه 20 اردیبهشت 1397 01:19 ب.ظ

You reported it adequately!
cialis coupons precios de cialis generico enter site natural cialis cialis generika in deutschland kaufen dosagem ideal cialis purchasing cialis on the internet cialis kamagra levitra generic cialis with dapoxetine cialis daily dose generic cialis in sconto
Viagra online
چهارشنبه 5 اردیبهشت 1397 07:56 ب.ظ

Well expressed of course. .
uk online viagra viagra prices uk how buy viagra online viagra cheap online buy sildenafil online uk buy viagra for women buy viagra tesco where to buy viagra online safely buy viagra online pharmacy buy viagra cheap online
Buy generic cialis
شنبه 18 فروردین 1397 09:17 ب.ظ

Many thanks! I value it!
cialis australian price free cialis the best site cialis tablets cialis 20mg cialis billig prezzo di cialis in bulgaria price cialis best cialis super kamagra cialis para que sirve order a sample of cialis
Buy generic cialis
یکشنبه 5 فروردین 1397 04:45 ق.ظ

Very good facts, Thanks!
cialis 20 mg effectiveness generic cialis with dapoxetine price cialis wal mart pharmacy 5 mg cialis pharmacie en ligne buy cialis online cheapest discount cialis generic cialis cialis ahumada cialis 5 mg para diabeticos cipla cialis online
Cialis canada
پنجشنبه 2 فروردین 1397 11:43 ب.ظ

Superb data. Many thanks!
cialis tadalafil online cialis en 24 hora 40 mg cialis what if i take cialis side effects dangers cialis generique tadalafilo cialis for sale cialis coupons printable effetti del cialis cipla cialis online
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نمایش نظرات 1 تا 30