تبلیغات
سایت خبری کردستان و اورامانات - گذری بر تاریخ هورامان .............اراد کبیر1
یکشنبه 11 مرداد 1388

گذری بر تاریخ هورامان .............اراد کبیر1

• نوع مطلب: اخبار ،
• نوشته شده توسط: آراد کبیر

درباره‌ی تاریخ منطقه‌ی هورامان منبع كاملی در دسترس نیست تا بتوان این تاریخ را به دقت مشخص كرده و مورد بررسی قرار دهیم اما در چند منبع دیده شده است كه اورامان از نظر تاریخی نسبت به دیگر مناطق كردستان از اهمیت بیشتری بر خوردار است.  پژوهش های اورامان شناسی كه از جنبه های زبان شناختی، باور شناختی و قوم شناسی در مجموعه‌ی كردشناسی انجام می گیرد، با كشف قباله های اورامان (كهن ترین سندهای كردی به زبان های یونانی و پارتی كه زبان ایران میانه‌ی شمالی است) در سال های 1919ـ1913  به اوج خود رسید.

درباره‌ی تاریخ منطقه‌ی هورامان منبع كاملی در دسترس نیست تا بتوان این تاریخ را به دقت مشخص كرده و مورد بررسی قرار دهیم اما در چند منبع دیده شده است كه اورامان از نظر تاریخی نسبت به دیگر مناطق كردستان از اهمیت بیشتری بر خوردار است.  پژوهش های اورامان شناسی كه از جنبه های زبان شناختی، باور شناختی و قوم شناسی در مجموعه‌ی كردشناسی انجام می گیرد، با كشف قباله های اورامان (كهن ترین سندهای كردی به زبان های یونانی و پارتی كه زبان ایران میانه‌ی شمالی است) در سال های 1919ـ1913  به اوج خود رسید.

در سال های آغازین سده های بیستم، یكی از مهمترین رویدادهای فرهنگی جهان به وقوع پیوست كه در نوع خود به عنوان بزرگترین كشف در عرصه‌ی تاریخ و زبان قوم كرد تلقی می گردد. این واقعه‌ی فرهنگی همانا كشف سه قباله‌ی باستانی در اورامان كردستان ایران بود كه خبر آن به سال 1913 میلادی از سوی پروفسور ایلیس منس در نشریه‌ی مطالعات عصر هلنی منتشر شد. پس از تحقیقات مستمری كه پیرامون این اسناد انجام گرفته به نظر می رسد كه سومین قباله از قباله های مذكور كه به زبان آرامی (اورامی قدیم) دستكاری شده تحریر گشته، به عنوان كهنترین سند مكتوب مكشوفه‌ی زبان كرد مورد شناسایی قرار می گیرد.

 چگونگی كشف قباله های اورامان:

در این زمینه روایاتی چند در لابه لای منابع تاریخی و مآخذ زبان شناسی ثبت گردیده است كه به طور خلاصه ارائه می گردد. گویا پیش از جنگ جهانی اول، یكی از مریدان شیخ علاءالدین نقشبندی به نام صوفی عبدالله در روستای بیاره از قراء اورامان به شیخ اطلاع می دهد كه بر تخته سنگی بر فراز قله‌ی كوهی در اورامان، نقش مردی را دیده است كه تیری به دست دارد. به فرمان شیخ، صوفی یاد شده مأمور می گردد كه پیرامون تخته سنگ مذكور تحقیق كند. سپس صوفی به همراه تنی چند از مریدان شیخ به قله‌ی كوه می روند. جهت تیری كه در دست مرد منقوش بر سنگ است، آنها را به سوی غاری در آن حوالی رهنمون می شود. مریدان شیخ پس از كاوش در غار، كوزه ای گلین و پر از ارزن پیدا می كنند و بدین گونه در میان ارزن سه طغری قباله‌ی باستانی اورامان كشف می گردد. این اسناد نزد شیخ علاء الدین نگهداری می شوند. در اوایل قرن بیستم، هنگامی كه دكتر سعید خان كردستانی برای معالجه‌ی چشم عباسقلی خان به مریوان عزیمت می كند، اسناد یاد شده در اختیار دكتر سعید خان قرار می گیرند. قباله های سه گانه‌ی اورامان هم اكنون در موزه‌ی لندن نگهداری می شوند.

همچنین مؤلف تاریخ مردوخ در مورد چگونگی كشف و قرائت این قباله ها چنین می نویسد: « ... چنانكه سه فقره اجاره نامه در سال 1328 هجری قمری سید حسین نامی از شیخ علاء الدین در نواحی اورامان در میان خمره‌ی پر ارزن پیدا كرده و بالاخره قباله های مذكور توسط پروفسور براون به دست پروفسور میس متخصص زبان یونانی رسیده . . . . » در همین مورد، سی. جی. ادموندز كارگزار بریتانیا در عراق در كتابی تحت عنوان ((كردها ، ترك ها و عرب ها)) چگونگی كشف قباله های اورامان را چنین بازگو می كند: «سه قباله‌ی نوشته شده بر پوست آهو كه دو تای آن به زبان یونانی و سومی به زبان پارتی بوده. دكتر سعید خان كردستانی در سال 1913 به انگلستان آورد و مدتی بعد موزه‌ی بریتانیا آنها را از وی خریداری نمود. به گفته‌ی دكتر سعید خان، این قباله ها در غاری واقع در كوه (سالمان) در نزدیكی شهر اورامان پیدا شده است در حالی كه در كوزه ای دربسته نگهداری می شده اند.»

 

شكل ظاهری، موضوع، رسم الخط، تاریخ و زبان قباله های اورامان

هر یك از قباله های یاد شده بر پایه‌ی سنتی كهن دارای دو متن است: متن اول در نیمه‌ی فوقانی قباله و به شیوه‌ی طغراست كه با ریسمانی كه از میان تومار می گذرد پیچیده شده و مهر گردیده است. بخش تحتانی قباله، باز و همیشه آماده‌ی رؤیت بوده است. موضوع قباله های سه گانه‌ی اورامان درباره‌ی اجاره‌ی یك تاكستان است و علی الظاهر هر سه قباله مربوط به‌یك باغ انگور است. شیوه‌‌ی اجاره نیز به خودی خود، شایان توجه است و حاكی از نوعی مالكیت مشروط است. بر پایه‌ی تحقیقات متخصصین زبان شناسی، قباله‌ی یكم به خط و زبان یونانی نگاشته شده و تاریخ آن به سال 87 تا 88 پیش از میلاد و عصر فرمانروایی مهرداد دوم اشكانی باز می گردد. قباله‌ی دوم نیز به خط و زبان یونانی به رشته‌ی تحریر در آمده است و به سال 21 تا 22 پیش از میلاد و عصر فرمانروایی فرهاد چهارم پسر پاكوس اشكانی تعلق دارد و اما قباله‌ی سوم به الفبای آرامی دست كاری شده تحریر گشته و مربوط است به سال 11 تا 12 پیش از میلاد و عصر امپراتوری فرهاد چهارم اشكانی. به نظر پروفسور كاولی قباله‌ی سوم اورامان به زبان پهلوی پارتی است در حالی كه پروفسور مینس آن را به زبان كردی نزدیك دانسته است.

 

ارزش و اهمیت قباله های كهن اورامان

بررسی اسناد اورامان از دیدگاه های زبان شناسی، تاریخ مناسبات اجتماعی، اقتصادی و مطالعه‌ی ادیان و باورهای كهن در حوزه‌ی جغرافیایی خاورمیانه و به ویژه منطقه‌ی اورامان كردستان، حائز اهمیت است. این قباله ها از زوایای مبهم و گوشه های ناشناخته و ناسفته مجموعه‌ی فرهنگی قوم كرد را روشن می سازد. از نظر پژوهش های كردستان شناسی نیز كشف و شناسایی قباله های باستانی اورامان، اطلاعات و آگاهی های بسیار جالب و ارزنده ای از زبان، خط، دین و آیین، اعتقادات و روابط اجتماعی و اقتصادی سرزمینی كه در روند دراز دامن تاریخ، اورامان كردستان نام گرفته است، به دست می دهد كه این یافته های پر اهمیت را به طور عمده می توان در گرایش های مطالعاتی متنوعی در زمینه های تاریخی، پیشینه‌ی روابط اقتصادی، مناسبات كهن حقوقی، اعتقادات دینی و زبان شناسی مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار داد.

 

1) آیین ها و باورهای كهن: در سراسر قباله های سه گانه‌ی اورامان، مجموعه ای از واژگان و به خصوص اسامی اشخاص به چشم می خورد كه از آیین ها و اعتقادات باستانی دامنه نشینان رشته كوه زاگرس نشأت گرفته است. حتی برخی از نام های افراد در قباله ها، هم اكنون در میان كردها رایج و بر سر زبان هاست. در لا به لای واژگان قباله های كهن اورامان، نشانه های آیین مهر پرستی (میترائیسم) آشكار است. مجموعه‌ی واژگانی همچون: رشنو، میرابندك، اروقت، میثراپادی نشانگر عصر مهر پرستی در میان ساكنان اورامان، كردها و سایر ایرانیان است. مهر یا میترا/میثرا به معنای دوستی و محبت است. به باور ایرانیان باستان، میترا فرشته‌ی پیوند دهنده‌ی آفریدگار با آفریدگان بوده است. در آیین زردتشت، مهر به معنای عهد و پیمان و وعده آمده است. در اوستا، مهر یكی از آفریدگان اهورامزدا است. در قباله های اورامان، واژگانی همچون آراماست، آردین، آرشتت و دادباگا باگ از روزگار مزدا پرستی و آیین مزدیسنان (ستایشگران اهورامزدا) در این منطقه حكایت دارد. این آیین از همان روزگاران پیشین در میان اقوام و قبایل آریایی گسترش یافته و سراسر ایران و هند را در بر گرفته است.

2) زبان و رسم الخط : مجموعه‌ی قباله های باستانی اورامان از منظر زبان شناسی به عنوان سند تاریخی و كهن و اثر فرهنگی ارزشمندی تلقی می گردد. بر اساس قباله‌ی سوم اورامان، در دو هزار و اندی سال پیش از این در میان نیاكان كردهای امروزی نوعی رسم الخط ویژه رایج بوده كه این خط با الفبای آرامی نوشته شده و در آن عصر برای تحریر قباله ها و اسناد رسمی به كار رفته است. زبان شناسانی كه برای نخستین بار قباله‌ی مزبور را قرائت نموده اند، آشكارا اذعان كرده اند كه زبان متن قباله‌ی سوم به كردی امروز نزدیك تر است. اما متأسفانه از آنجایی كه بر زبان كردی مسلط نبوده اند زبان قباله‌ی مزبور را پهلوی اشكانی نامیده اند. در حالی كه زبان شناسان كرد بهتر از هر كس می دانند كه بسیاری از واژگان قباله‌ی سوم هم اینك در میان كردها رواج دارد و با گستردگی بر سر زبان هاست.

 

3) مناسبات كهن اقتصادی، اجتماعی و حقوقی در اورامان: این اسناد نشان می دهد كه در آن زمان در میان ساكنان اورامانات روابط حقوقی منسجمی برقرار بوده است و به منظور اجاره كردن تاكستانی در منطقه‌ی اورامان، قرارداد در برابر شاهدان تنظیم شده و نماینده‌ی حكومت آن را تأیید و مهر كرده است. همچنین این اسناد نشان می دهند كه مناسبات كشاورزی و امر آباد ساختن زمین در آن روزگار از اهمیت خاصی برخوردار بوده و اداره نمودن قطعه زمینی آن قدر مهم بوده كه اگر اجاره گیرنده قادر به فعالیت كار و مثمر ثمر بر روی زمین نمی بود و محصول زمین از بین می رفت، می بایست تاوان و غرامت سنگینی بابت این قصور و اهمال، به صاحب زمین و فرمانروا می پرداخت.

 

4) بازتابی از روابط كهن اجتماعی و اطلاعات تاریخی در قباله ها: این اسناد از این منظر، بسیاری از ابهامات و نادانسته های تاریخی سرزمین قوم كرد و فلات ایران را هویدا می سازد. برای نمونه این قباله ها اطلاعاتی درباره‌ی فرمانروایی یونانی ها در این سرزمین و نیز تأثیر فرهنگ هلنیستی بر مردم و نحوه‌ی تقسیمات كشوری آن عصر در اورامان و نواحی اطراف آن را در بر دارد.

به نظر می رسد آیین میترا پرستی در سرزمین باستانی كردها پیشینه ای دراز آهنگ داشته و آثار آموزه های این كهن آیین، در فرهنگ باستانی قوم كرد و دیگر اقوام خاورمیانه و نیز سایر اقوام و ملل هند و اروپایی ریشه دوانیده است.

البته تأثیر فرهنگ یونانیان متجاوز و استعمارگر بر فرهنگ و تمدن ایرانی انكار ناپذیر است. اما قباله های باستانی اورامان بیشتر حاكی از آنند كه فرهنگ هلنیستی یونانی در روزگار تقریر قباله های مزبور، نتوانسته است آثار آیین های باستانی سرزمین كردها و سایر نقاط فلات ایران را ریشه كن نماید. از سوی دیگر، روزگار نوشته شدن قباله های یاد شده عصر اوج میترائیسم و طلیعه‌ی مزداپرستی در میان ساكنان اورامان بوده است. در ‌آن عصر آیین ستایش مزدا در سراسر فلات ایران و از جمله سرزمین باستانی كردها گسترش داشته و در بسیاری از نقاط این سرزمین آتشگاه مزدیسنان بر پا بوده است و نیاكان كردهای امروزی در آنجا به ستایش و پرستش اهورامزدا پرداخته اند. در این برهه، به ویژه اورامان از مراكز اصلی مزداپرستی بوده و آتشكده‌ی پاوه از ستایشگاه های مشهور باستانی كردها به شمار آمده است. بدین سان قباله های كهن اورامان بیش از آن كه منعكس كننده‌ی فرهنگ هلنیستی باشند، جلوه های آثار و آیین های مهر پرستی و مزدیسنا را نمایان می كنند. فرجام سخن آنكه در دو هزار و اندی سال پیش از این، نیاكان كردهای امروزی در كنار زبان رسمی حكومتی، از زبان و الفبا و رسم الخط مخصوص به خود نیز برخوردار بوده اند.

همچنین در سال 1370 در نزدیکی شهر«موان» در هرمزگان چهار بیت شعر که به زبان اورامی نوشته شده بود، پیدا شده است. این شعر بر روی پوست آهو نوشته شده و موضوع آن، هجوم سپاه اسلام به منطقهی اورامان به فرماندهی ابوعبید انصاری و عبدالله بن عمر می باشد که بعداً در منطقهی اورامان پیروز میشوند و دین اسلام را به ساکنان این منطقه می قبولانند  و  در این هجوم، ابو عبید انصاری شهید می شود که آرامگاه ایشان اکنون در حلبچهی عراق است....... ادامه دارد


نظرتان در مورد این پست() 



سارا
شنبه 9 خرداد 1394 12:43 ب.ظ
با سلام

لطفامنابع را ذکر کنید که بنده در یک کار پژوهشی به این مطلب استناد کنم.
مچکرم
امید
سه شنبه 4 آذر 1393 09:11 ب.ظ
با تشکر ولی هر مطلبی نیاز به منبع دارد.
سامان
یکشنبه 3 مهر 1390 07:55 ب.ظ
مطالب جالب و جدیدی بودن ممنون از تلاشتون منابع هم ذکرکنید بهتره
hafez
دوشنبه 10 آبان 1389 11:05 ق.ظ
لطفا اگه میشه منابع را ذکر کن
دوشنبه 10 آبان 1389 11:02 ق.ظ
ئئ
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر